STADSPOST N°2: Een update over 19 stadsgewesten

De geografen Van der Haegen en Pattyn identificeerden in de vroege jaren zeventig voor het eerst 15 stadsgewesten in België. Later werden ze bijgewerkt op basis van de volkstellingen van 1981, 1991 en 2001. Lieve Vanderstraeten en Etienne Van Hecke publiceerden in de recentste editie van Belgeo een update met een aantal interessante resultaten.

Wat is een stadsgewest?

Een stadsgewest of stedelijke regio is één manier om naar de verstedelijkingsvorm van een land te kijken. Oorspronkelijk werd het concept ‘stadsgewest’ gebruikt om, op basis van onder meer pendelcijfers, aan te tonen dat de invloed van individuele steden zich over een veel ruimere zone uitstrekt dan de administratieve grens van een stad.

Een stadsgewest bestaat aan de ene kant uit een zone van ononderbroken gebouwde omgeving (kernstad + stadsrand = agglomeratie) en aan de andere kant een zone van meer verspreide woonwijken, maar met een sterke focus van de bevolking op de agglomeratie (banlieue). Samen met de forensenwoonzone vormt de stadsregio het stedelijk leefcomplex.

Stadsgewesten tonen vooral de uitbreiding van de suburbanisatie vanuit de grote steden. Die suburbanisatie kan dan inderdaad zo ver reiken dat banlieue en forensenwoonzone een grote interne differentiatie kennen met allerlei kleinere woonkernen en stedelijke centra (Kesteloot 2003). Denk bijvoorbeeld aan Aalst, een regionale stad, die behoort tot het Brussels leefcomplex en Vilvoorde die is opgeslorpt door de Brusselse agglomeratie.

Kaart van de Belgische stadsgewesten (2017)
Kaart van de Belgische stadsgewesten (2017)

Stadsregio’s concentreren meer 65% van de werkgelegenheid in België

In ‘Les régions urbaines en Belgique’ (2019) beschrijven Vanderstraeten en Van Hecke een aantal interessante resultaten van hun studiewerk:

  • Zo concentreren de Belgische stedelijke regio’s ongeveer 56% van de bevolking en 64% van de werkgelegenheid, op 26% van de Belgische oppervlakte. De 19 kernsteden alleen al zijn goed voor 44% van de werkgelegenheid en voor 31% van de bevolking van België.
  • In 1981 en 1991 werden er 17 stedelijke regio’s gedefinieerd. In 2001 verdween La Louvière van het toneel, werd Turnhout het centrum van een stedelijke regio en splitste de bipool Genk-Hasselt op in twee regio’s. In de update van 2017 ontwikkelden 19 steden in België een stadsgewest. Roeselare kwam er nieuw bij.
  • De agglomeraties van de drie grootste steden breiden uit met meerdere gemeenten. Voor de stad Gent is dit het geval met de opname van Evergem, Lochristi en Melle. Voor de stad Antwerpen zijn zes gemeenten toegevoegd aan de agglomeratie: Wijnegem, Kontich, Zwijndrecht, Stabroek, Schilde en Lint. Voor Brussel zijn dit Asse, Kortenberg en Steenokkerzeel.
  • Drie steden zijn niet het centrum van een stadsgewest om een aantal specifieke redenen: Aarlen ligt onder de vereiste bevolkingsdrempel. Aalst is opgenomen in het stedelijk complex van Brussel. La Louvière is zijn economische crisis nog altijd niet te boven gekomen en ontwikkelt op die manier geen stedelijke regio.

De bevolking van de Belgische steden neemt terug toe

De bevolkingsevolutie in de Waalse steden is duidelijk beïnvloed door hun economische situatie: niet alleen de kernsteden, maar ook de andere gemeenten binnen de agglomeratie zien hun bevolking na 1970 dalen. In tegenstelling tot wat er gebeurt in Vlaanderen en Brussel, waar de bevolkingsafname beperkt bleef tot de kernstad. Vanaf het begin van de 21ste eeuw zien we een keerpunt: de bevolking van de steden begint toe te nemen. Echter proportioneel meer in Vlaanderen en in Brussel dan in Wallonië, o.a. als gevolg van een sterke toename van de buitenlandse bevolking.

Een laatste ommekeer vindt plaats in de periferie van de stedelijke regio’s. Tussen 1970 en 2001 was de bevolkingsgroei in de banlieue twee keer zo groot dan in de forensenwoonzone. Tussen 2001 en 2017 vond een gelijkaardige groei in plaats in beide zones, wat betekent dat de suburbanisatie is blijven doorgaan. Een groot deel van de bevolking ging wonen op een grotere afstand van de centra van stedelijke regio’s dan op een kortere afstand.

Verarming van de stedelijke centra

Een aantal evoluties hebben geleid tot een verarming van de steden, en dan vooral van de stedelijke centra:

  •  In 2015 is het gemiddelde inkomen per capita van de bevolking in de banlieue 25% hoger dan in de kernsteden. In 2001 was dit nog maar 14%.
  • Vergeleken met het Belgische gemiddelde inkomen per capita bedroeg het gemiddelde van de agglomeraties in 1991 103%, 100% in 2001 en 94,5% in 2015. Voor de kernsteden bedraagt dit respectievelijk 101%, 97%, 89%. De auteurs merken op dat in 1991 het gemiddelde inkomen nog steeds boven het landelijk gemiddelde lag!

Conclusie

Voor een goede organisatie van steden is het belangrijk om voorbij de administratieve grens van de stad te denken en de stedelijke agglomeraties te beschouwen. Uit de analyse concluderen de auteurs dat de territoriale stabiliteit van het stedelijk gebied doorheen de jaren vrij groot is en dus een geschikte zonering vormt voor het aanpakken van de stedelijke en maatschappelijke uitdagingen.